Tucurie
20-07-2002, 08:32 PM
SINH LÝ NGƯỜI VÀ ĐỘNG VẬT
Theo "Sinh lý người và động vật" Trịnh Hữu Hằng
Khoa Sinh học - Trường ĐHKHTN - ĐHQGHN
--------------------------------------------------------------------------------
Sinh lý học người và động vật cũng như các khoa học sinh học khác, nghiên cứu về thế giới vật chất sống. Tuy nhiên, trong hướng nghiên cứu chung này, sinh lý học có đối tượng và phương pháp nghiên cứu riêng đối với các hiện tượng sống.
Đối tượng của sinh lý học
Phương pháp nghiên cứu sinh lý học
Đối tượng của sinh lý học
Sinh lý học người và động vật là khoa học nghiên cứu về các quá trình diễn ra trong các c thể sống nhằm bo đm sự tồn tại của chúng trong thế giới vật chất bao quanh. Sinh lý học có nhiệm vụ phát hiện những quy luật về các chức năng của cơ thể toàn vẹn, cũng như chức năng của các hệ thống cơ quan, các cơ quan, các mô và các loại tế bào trong mối liên hệ giữa chúng với nhau và trong mối liên hệ giữa cơ thể với môi trường sống, bao gồm môi trường tự nhiên và môi trường xã hội. Đời sống các động vật được các nhà sinh học nghiên cứu theo các phưng diện khác nhau, tìm hiểu các quá trình thích nghi của động vật với môi trường sống, nghiên cứu về quá trình tiến hoá, về đặc điểm loài, về tập tính... Sinh lý học nghiên cứu về những quy luật của các quá trình chuyển hoá vật chất, tuần hoàn, hô hấp, hoạt động của cơ , hệ thần kinh và các chức năng khác của cơ thể. Hoạt động của con người - một thành viên của xã hội được các nhà khoa học xã hội nghiên cứu về nhiều mặt, còn sinh lý học thì tìm hiểu xem những gì diễn ra trong cơ thể con người, trong hoạt động của họ. Ví dụ, nghiên cứu về các em học sinh, các nhà giáo dục học nghiên cứu về quá trình đào tạo, về phưng pháp giáo dục để nâng cao hiệu qu đào tạo... Các nhà tâm lý học nghiên cứu về sự chú ý, về trí nhớ, về đặc điểm cá thể, về sự phát triển quá trình tư duy của các em. Còn các nhà sinh lý học thì nghiên cứu xem bộ não các em làm việc như thế nào, các tế bào thần kinh tiếp nhận, xử lý và giữ thông tin như thế nào...
Phương pháp nghiên cứu sinh lý học
Sinh lý học là khoa học thực nghiệm. Các thí nghiệm được tiến hành trên các động vật nuôi trong phòng thí nghiệm như , mèo, thỏ, chuột, ếch... cũng như trên khỉ, trên các động vật nông nghiệp như **, lợn, dê..., trên chim và người khoẻ mạnh. Từ trước đến nay trong sinh lý học có hai phưng pháp nghiên cứu, đó là phưng pháp cấp diễn và phưng pháp trường diễn. Trong các thí nghiệm cấp diễn, động vật được gây mê hay phẫu thuật với mục đích là làm cho con vật bất động, không chú ý đến các nguyên tắc bo đm cho con vật tiếp tục sống sau nghiên cứu. Trong thí nghiệm cấp diễn trên động vật, người ta phẫu thuật, bộc lộ các c quan cần nghiên cứu và cùng với chúng là các mạch máu, các dây thần kinh. Một số thí nghiệm cấp diễn trên c quan hoặc mô cô lập, hoạt động sống của chúng được duy trì bằng các cách khác nhau để bo đm quá trình chuyển hoá vật chất bình thường, ví dụ, cho dòng máu được bão hoà oxy chạy đến mô hay c quan cô lập hay tiếp lưu bằng dung dịch thay cho máu. Trong các thí nghiệm với các tế bào (thần kinh, c), thì đặt chúng trong các dung dịch đặc biệt. Ưu điểm của phưng pháp cấp diễn là cho phép quan sát được một cách trực tiếp, cụ thể các quá trình diễn biến ở từng c quan, bộ phận của c thể được nghiên cứu. Nhược điểm của phưng pháp này là nghiên cứu được tiến hành ngay sau khi c quan, mô được nghiên cứu bị phẫu thật tách rời khỏi c thể, nghĩa là nghiên cứu trong điều kiện không bình thường. Trong các thí nghiệm trường diễn, động vật được phẫu thuật trước trong điều kiện vô trùng và nghiên cứu được tiến hành sau khi con vật đã hồi phục hoàn toàn. Do đó, nghiên cứu có thể tiến hành trong thời gian dài (trong nhiều tháng, nhiều năm) và trong những điều kiện sinh lý bình thường. Ví dụ, muốn nghiên cứu sự bài tiết dịch vị, người ta phẫu thuật tạo lỗ dò dạ dày ở chó. Sau một thời gian vết mổ đã lành lặn mới lấy dịch vị qua lỗ dò để nghiên cứu. Nhược điểm của phưng pháp trường diễn là khi phẫu thuật có thể để lại những hậu qu không tốt, ví dụ làm xê dịch vị trí các c quan nằm lân cận, tạo sẹo, do đó làm mất một phần chức năng của c quan được nghiên cứu. Hiện nay trong sinh lý học người ta sử dụng phưng pháp quan sát các chức năng bằng vô tuyến điện và ghi các hoạt động của các c quan được nghiên cứu ở người và động vật bằng các hệ thống ghi xa, do đó có thể theo dõi hoạt động của các c quan cần nghiên cứu trên những khong cách rất xa trên mặt đất và trong vũ trụ. Trong phưng pháp ghi xa, các dụng cụ thu - phát tín hiệu có thể gắn ở ngoài hoặc đặt vào bên trong c thể mà không làm nh hưởng đến sức khoẻ của đối tượng nghiên cứu, nên có thể theo dõi chức năng của não, tim, mạch máu, hệ thống hô hấp, hệ c xưng và nhiều c quan khác trong điều kiện sinh lý bình thường. Ngày nay trong sinh lý học người ta còn sử dụng phưng pháp mô hình để nghiên cứu các chức năng của c thể người và động vật. Mô hình, đó là những dụng cụ lý học, bắt chước chức năng, được xây dựng trên c sở lý thuyết toán học, theo đề xuất của các nhà khoa học để nghiên cứu các quá trình sinh lý hay thực hiện các chức năng trong điều kiện tự nhiên. Việc sử dụng các mô hình lý học cho phép kiểm tra ngoài c thể các gi thuyết sinh lý học. Điều này có ý nghĩa rất lớn trong việc để xuất cách gii quyết mới phù hợp với những quy luật tự nhiên của các chức năng được nghiên cứu, giúp phát hiện những quy luật sinh lý mới. Hiện nay người ta đã chế tạo được các mô hình điện tử về hoạt động của hệ thần kinh, của tế bào thần kinh, của các c quan cm giác, của c vân v.v... Việc mô hình hoá có ý nghĩa thực tiến rất lớn, trên c sở nghiên cứu người ta đã chế tạo được các máy có thể thay thế cho lao động chân tay và lao động trí óc của con người. Trong y học đã xử dụng những máy thay thế tạm thời chức năng của một số c quan như máy thay thế hoạt động của tim - phổi, máy thận nhân tạo v.v... Tuy nhiên cần thấy rằng các mô hình, các máy hiện có là những mô hình được đn gin hoá chức năng của các c quan trong c thể sống. Chúng hoạt động bằng các quá trình điện tử, còn trong c thể sống diễn ra quá trình sinh lý - sinh hoá rất phức tạp. Dẫu sao những phưng pháp thí nghiệm mới dựa trên các thành tựu của các ngành khoa học hiện đại như điện tử, điều khiển học, tự động hoá cho phép chúng ta nghiên cứu sâu hn các quá trình sinh lý trong điều kiện tự nhiên, cho phép phát hiện những quy luật sinh lý mới, cho phép tạo ra các phưng tiện có thể thay thế lâu dài các c quan của c thể không còn kh năng hoạt động nữa.
Theo "Sinh lý người và động vật" Trịnh Hữu Hằng
Khoa Sinh học - Trường ĐHKHTN - ĐHQGHN
--------------------------------------------------------------------------------
Sinh lý học người và động vật cũng như các khoa học sinh học khác, nghiên cứu về thế giới vật chất sống. Tuy nhiên, trong hướng nghiên cứu chung này, sinh lý học có đối tượng và phương pháp nghiên cứu riêng đối với các hiện tượng sống.
Đối tượng của sinh lý học
Phương pháp nghiên cứu sinh lý học
Đối tượng của sinh lý học
Sinh lý học người và động vật là khoa học nghiên cứu về các quá trình diễn ra trong các c thể sống nhằm bo đm sự tồn tại của chúng trong thế giới vật chất bao quanh. Sinh lý học có nhiệm vụ phát hiện những quy luật về các chức năng của cơ thể toàn vẹn, cũng như chức năng của các hệ thống cơ quan, các cơ quan, các mô và các loại tế bào trong mối liên hệ giữa chúng với nhau và trong mối liên hệ giữa cơ thể với môi trường sống, bao gồm môi trường tự nhiên và môi trường xã hội. Đời sống các động vật được các nhà sinh học nghiên cứu theo các phưng diện khác nhau, tìm hiểu các quá trình thích nghi của động vật với môi trường sống, nghiên cứu về quá trình tiến hoá, về đặc điểm loài, về tập tính... Sinh lý học nghiên cứu về những quy luật của các quá trình chuyển hoá vật chất, tuần hoàn, hô hấp, hoạt động của cơ , hệ thần kinh và các chức năng khác của cơ thể. Hoạt động của con người - một thành viên của xã hội được các nhà khoa học xã hội nghiên cứu về nhiều mặt, còn sinh lý học thì tìm hiểu xem những gì diễn ra trong cơ thể con người, trong hoạt động của họ. Ví dụ, nghiên cứu về các em học sinh, các nhà giáo dục học nghiên cứu về quá trình đào tạo, về phưng pháp giáo dục để nâng cao hiệu qu đào tạo... Các nhà tâm lý học nghiên cứu về sự chú ý, về trí nhớ, về đặc điểm cá thể, về sự phát triển quá trình tư duy của các em. Còn các nhà sinh lý học thì nghiên cứu xem bộ não các em làm việc như thế nào, các tế bào thần kinh tiếp nhận, xử lý và giữ thông tin như thế nào...
Phương pháp nghiên cứu sinh lý học
Sinh lý học là khoa học thực nghiệm. Các thí nghiệm được tiến hành trên các động vật nuôi trong phòng thí nghiệm như , mèo, thỏ, chuột, ếch... cũng như trên khỉ, trên các động vật nông nghiệp như **, lợn, dê..., trên chim và người khoẻ mạnh. Từ trước đến nay trong sinh lý học có hai phưng pháp nghiên cứu, đó là phưng pháp cấp diễn và phưng pháp trường diễn. Trong các thí nghiệm cấp diễn, động vật được gây mê hay phẫu thuật với mục đích là làm cho con vật bất động, không chú ý đến các nguyên tắc bo đm cho con vật tiếp tục sống sau nghiên cứu. Trong thí nghiệm cấp diễn trên động vật, người ta phẫu thuật, bộc lộ các c quan cần nghiên cứu và cùng với chúng là các mạch máu, các dây thần kinh. Một số thí nghiệm cấp diễn trên c quan hoặc mô cô lập, hoạt động sống của chúng được duy trì bằng các cách khác nhau để bo đm quá trình chuyển hoá vật chất bình thường, ví dụ, cho dòng máu được bão hoà oxy chạy đến mô hay c quan cô lập hay tiếp lưu bằng dung dịch thay cho máu. Trong các thí nghiệm với các tế bào (thần kinh, c), thì đặt chúng trong các dung dịch đặc biệt. Ưu điểm của phưng pháp cấp diễn là cho phép quan sát được một cách trực tiếp, cụ thể các quá trình diễn biến ở từng c quan, bộ phận của c thể được nghiên cứu. Nhược điểm của phưng pháp này là nghiên cứu được tiến hành ngay sau khi c quan, mô được nghiên cứu bị phẫu thật tách rời khỏi c thể, nghĩa là nghiên cứu trong điều kiện không bình thường. Trong các thí nghiệm trường diễn, động vật được phẫu thuật trước trong điều kiện vô trùng và nghiên cứu được tiến hành sau khi con vật đã hồi phục hoàn toàn. Do đó, nghiên cứu có thể tiến hành trong thời gian dài (trong nhiều tháng, nhiều năm) và trong những điều kiện sinh lý bình thường. Ví dụ, muốn nghiên cứu sự bài tiết dịch vị, người ta phẫu thuật tạo lỗ dò dạ dày ở chó. Sau một thời gian vết mổ đã lành lặn mới lấy dịch vị qua lỗ dò để nghiên cứu. Nhược điểm của phưng pháp trường diễn là khi phẫu thuật có thể để lại những hậu qu không tốt, ví dụ làm xê dịch vị trí các c quan nằm lân cận, tạo sẹo, do đó làm mất một phần chức năng của c quan được nghiên cứu. Hiện nay trong sinh lý học người ta sử dụng phưng pháp quan sát các chức năng bằng vô tuyến điện và ghi các hoạt động của các c quan được nghiên cứu ở người và động vật bằng các hệ thống ghi xa, do đó có thể theo dõi hoạt động của các c quan cần nghiên cứu trên những khong cách rất xa trên mặt đất và trong vũ trụ. Trong phưng pháp ghi xa, các dụng cụ thu - phát tín hiệu có thể gắn ở ngoài hoặc đặt vào bên trong c thể mà không làm nh hưởng đến sức khoẻ của đối tượng nghiên cứu, nên có thể theo dõi chức năng của não, tim, mạch máu, hệ thống hô hấp, hệ c xưng và nhiều c quan khác trong điều kiện sinh lý bình thường. Ngày nay trong sinh lý học người ta còn sử dụng phưng pháp mô hình để nghiên cứu các chức năng của c thể người và động vật. Mô hình, đó là những dụng cụ lý học, bắt chước chức năng, được xây dựng trên c sở lý thuyết toán học, theo đề xuất của các nhà khoa học để nghiên cứu các quá trình sinh lý hay thực hiện các chức năng trong điều kiện tự nhiên. Việc sử dụng các mô hình lý học cho phép kiểm tra ngoài c thể các gi thuyết sinh lý học. Điều này có ý nghĩa rất lớn trong việc để xuất cách gii quyết mới phù hợp với những quy luật tự nhiên của các chức năng được nghiên cứu, giúp phát hiện những quy luật sinh lý mới. Hiện nay người ta đã chế tạo được các mô hình điện tử về hoạt động của hệ thần kinh, của tế bào thần kinh, của các c quan cm giác, của c vân v.v... Việc mô hình hoá có ý nghĩa thực tiến rất lớn, trên c sở nghiên cứu người ta đã chế tạo được các máy có thể thay thế cho lao động chân tay và lao động trí óc của con người. Trong y học đã xử dụng những máy thay thế tạm thời chức năng của một số c quan như máy thay thế hoạt động của tim - phổi, máy thận nhân tạo v.v... Tuy nhiên cần thấy rằng các mô hình, các máy hiện có là những mô hình được đn gin hoá chức năng của các c quan trong c thể sống. Chúng hoạt động bằng các quá trình điện tử, còn trong c thể sống diễn ra quá trình sinh lý - sinh hoá rất phức tạp. Dẫu sao những phưng pháp thí nghiệm mới dựa trên các thành tựu của các ngành khoa học hiện đại như điện tử, điều khiển học, tự động hoá cho phép chúng ta nghiên cứu sâu hn các quá trình sinh lý trong điều kiện tự nhiên, cho phép phát hiện những quy luật sinh lý mới, cho phép tạo ra các phưng tiện có thể thay thế lâu dài các c quan của c thể không còn kh năng hoạt động nữa.